تغییرات خط و نگارش فارسی بعد از دهه ۴۰

مقدمه

طبق تحقیقات انجام شده زبان و خط فارسی در کنار زبان‌‌های یونانی، سانسکریت و لاتین جزو زبان‌‌های کلاسیک به شمار می‌‌آیند. در ادامه به معرفی خط فارسی همراه با گذشته و تغییرات آن در طی سال‌‌های اخیر اشاره خواهیم کرد.

پیشینه خط فارسی

خط فارسی از سال‌‌های ابتدایی پیدایش تا به امروز تغییرات بسیاری داشته است. در دوره‌‌های مختلف این خط تغییر شکل و قاعده داده است. در زمان حکومت هخامنشیان خط فارسی به عنوان خط رسمی انتخاب شد و بعد‌‌ها در زمان حکومت ساسانیان این خط به عنوان خط مذهبی استفاده می‌‌شد. خط‌‌های اوستایی، میخی و پهلوی در قدیم استفاده می‌‌شدند که در حال حاضر منسوخ شده‌‌اند.

در طی سال‌‌ها خط فارسی از لحاظ زیبایی، مفهومی، خوش‌‌نویسی، فرهنگی و کاربردی، دگرگونی‌‌های بسیاری داشته است.

اما بیش‌‌ترین تغییر خط فارسی بعد از ورود دین اسلام به ایران اتفاق افتاد. بعد از آن زمان خط فارسی به گونه‌‌ای از خط الرسم عربی تبدیل شد. با وجود شباهت بسیار خط فارسی به عربی، اما هنوز تفاوت‌‌ها‌‌یی میان این دو وجود دارد، مانند نوشتن حروف “گ”، “پ”، “ژ” و “چ” در فارسی و نبودن این حروف در خط عربی. هم‌‌چنین یکی از قواعد خط فارسی وجود نیم‌‌فاصله است که در خط عربی این قاعده وجود ندارد. هم‌‌چنین بعد از گذشت چند سال ایرانیان با ابداع خوش‌‌نویسی توانستند به زیبایی خط فارسی و عربی اضافه کنند.

قبل از ورود اسلام، خط فارسی به صورت نسخ نوشته می‌‌شد، اما میرعلی تبریزی با ترکیب نسخ و تعلیق، خط نستعلیق را به‌‌وجود آورد که می‌‌توان گفت از زیباترین خط‌‌های موجود است.

در زمان ایلخانیان، هنرمندان به تزیین و طراحی کتاب‌‌های مذهبی علاقه‌‌مند شدند.

درباره‌‌ی خط تعلیق می‌‌توان  چند نکته را اضافه کرد. بسیاری آن را اولین خط ایرانی می‌‌دانند. این خط در قرن هفتم رواج داشت و در حدود ۱۰۰ سال مورد استفاده بود.

در کتاب تحفه‌المحبّین (تألیف در ۸۵۸ ق.) دربار وجه تسمیه خط تعلیق آمده است:

و تعلیق از آن جهت تعلیق می‌گویند که گویا از غایت پیچیدگی و روانی بر روی کاغذ معلّق است و یکی از فضلا مناسب این مبحث بیتی گفته:

آویـخته بـه مـویی دل‌هـا بـرای آن خـط

زان وجه یافت شهرت این نوع خط به تعلیق

نمونه‌ای از خط تعلیق:

خطاط بزرگ و مشهور، میرعماد، در زمان حکومت صفویه توانست خط نستعلیق را به اوج زیبایی خود برساند. بعد از آن زمان خطاطی در ایران به اوج خود رسید و بعد از گذشت زمان کمی خط شکسته نستعلیق نیز ابداع شد.

خط فارسی در زمان معاصر

اگر بخواهیم تغییرات خط فارسی را در زمان معاصر بررسی کنیم بهتر است نگاهی به شرایط فرهنگی در دهه چهل شمسی بیندازیم.

حدود ۵ سال قبل در سال ۱۳۴۰، مقالات و مطالبی درباره تغییر و لزوم اصلاحات در خط فارسی صورت گرفته بود. سال ۱۳۳۸ را می‌توان سال دعوا میان مخالفان تغییر خط فارسی و موافقان آن نامید. نتیجه این دعوا نزدیک به ۸۰ نوشته از طرف این افراد بود. پس از مدت‌زمان کوتاهی انجمن تغییر خط تأسیس شد.

در سال ۱۳۴۰، مقاله‌‌ای به تصحیح محمدی عراقی به عنوان روش نوین اصلاح خط فارسی به چاپ رسید. پیشنهاد نوشتن حروف فارسی به صورت کج بر‌‌گرفته از نوع نوشتاری ایتالیک لاتین نیز در این سال مطرح شد و به آن ایرانیک می‌‌گفتند. در طی سال‌‌های بعد نوشته‌‌هایی در این باره به چاپ می‌‌رسیدند. از نمونه این نوشته‌‌ها می‌‌توان به نوشته پیرامون تغییر خط فارسی به قلم محمدعلی جمالزاده، عبداله رهنما و حسین ابوترابیان اشاره کرد. در سال ۱۳۴۲ نیز نزدیک به ۵ نوشته به تالیف درآمد.

در سال ۱۳۴۳ در تهران انجمنی تشکیل شد. هدف اصلی این انجمن تولید مجله‌‌ای به نام ( بنیاد فرهنگ) بود که در آن الفبای فارسی را، خط جهانی پیشنهاد کرده بود.

در سال ۱۳۴۴ دو مجله مطرح فارسی به نام ((روشنفکر)) و ((سپید و سیاه)) به موضوع تغییر خط فارسی پرداختند ومجله‎‌‌های دیگر نیز درباره آن مطالبی را منتشر کردند.

در سال‌‌های بعد، هر‌‌ساله تعداد قابل توجهی مطلب درباره تغییر خط فارسی نوشته می‌شد و صنعت چاپ و ویرایش نیز گسترش بسیاری پیدا کرده بود.

در سال ۱۳۴۵ دستگاه‌‌های چاپ افست در ایران رواج بیشتری یافتند.

انتهای دهه ۴۰ و در سال ۱۳۵۰، زمان استفاده از ماشین‌‌‌های کامپیوتری بود که از حروف‌‌چینی‌‌های کوچکتر استفاده می‌‌کردند.

نگارش فارسی

زمانی که فردی تصمیم به نوشتن می‌کند، تنها بیان افکار و عواطف کافی نیست، بلکه این نوشته‌ها باید از قواعد و دستورالعمل‌های خاصی پیروی کنند. قواعد دستوری به نویسنده کمک می‌‌کند تا نوشته‌‌ای بی عیب و نقص داشته باشد.

اگر بخواهیم درباره نگارش بیشتر بدانیم باید با انواع آن کمی آشنا شویم. اما قبل از این‌‌که شیوه‌‌های تقسیم‌‌بندی نگارش را بررسی کنیم بهتر است بدانیم قواعد کلی نگارش درباره چه مسائلی است. استفاده درست از افعال و انتخاب متناسب با جمله‌‌، ساختار جمله‌‌ها و استفاده صحیح نشانه‌گذاری‌‌ها، از موارد‌‌ی است که در قوانین نگارش به آن اشاره شده است.

در مورد موضوع دسته‌‌بندی نگارش‌‌، یکی از متداول‌‌ترین روش‌‌ها بر‌‌اساس نوع متن است. نثر ساده یا معمولی، به نثری گفته می‌‌شود که جمله‌‌های ساده و بدون ساختار پیچیده‌‌ای دارد و به گفتار نزدیک‌‌تر است. نثر و یا نوشته عالی به متنی گفته می‌‌شود که در آن نویسنده از صنایع ادبی مانند استعاره و تشبیه استفاده کرده است و سعی در زیبا‌‌تر شدن نوشته دارد. زمانی که نویسنده‌‌ای این دو نوع نگارش را به صورت ترکیبی استفاده کند، متنی با نگارش متوسط نوشته می‌‌شود.

کسانی که در زمینه تولید محتوا و نویسندگی فعالیت می‌کنند، باید از تمامی اشتباهات رایج نگارش فارسی مطلع باشند تا بتوانند متونی باکیفیت و بدون اشتباه بنویسند.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *