فردینان دوسوسور

آشنایی با رشته زبان‌شناسی | بررسی بازار کار زبان‌شناسی

مواجهه‌ هر روزه‌‌ ما با زبان چنان طبیعی و عادت‌گونه شده که شاید برخی خودِ زبان را موضوعی در خورِ مطالعه و بررسی نپندارند. به عبارت دیگر زبان همواره وجود داشته و ما کاربران زبان مادری ناخودآگاه و بدون کوشش آن را به کار می‌بریم. پس شاید چنین به نظر می‌رسد که چون هر فرد یک زبان می‌داند، بر همه جنبه‌های مربوط به لایه‌های زیرین ساختار آن اشراف دارد، در صورتی که این باور صحیح نیست.

تحقیق و مطالعه دقیق درباره هر یک از زبان‌های بشر به ما نشان می‌دهد که زبان، نظامی فوق‌العاده پیچیده، به شدت انتزاعی و بی‌نهایت زایا است که معانی و مفاهیم را با اصوات مرتبط می‌سازد. علمی که به طور تخصصی به تحقیق و بررسی پیرامون این موضع می‌پردازد زبان‌شناسی نام دارد.

توصیه ترجمیک در مورد این مطلب: برخی از مترجمان تخصصی فعال در ترجمیک یا در شرکت‌های دیگر، در رشته مترجمی یا مطالعات ترجمه تحصیل کرده‌اند. این افراد در دوران تحصیل خود، با مبانی و نظریات پایه زبان شناسی آشنایی پیدا می‌کنند. این مطلب برای آن دسته از مترجمانی کاربرد دارد که هیچ اطلاعاتی در مورد علم روان‌شناسی ندارند.

تا زمانی که مبانی یک تخصص ویژه را ندانید، نمی‌توانید در آن زمینه خلاقیتی از خودتان نشان دهید.

وبلاگ ترجمیک جایی برای مطالعه مطالب مفید در حوزه ترجمه، ویرایش و تولید محتواست.

توضیحاتی مختصر در مورد علم زبان‌شناسی

زبان‌شناسی علمی است که حیطه‌‏های موضوعی وسیع و گسترده‌ای را در خود جای داده‌است. این علم همانند هر علم دیگری نیاز دارد که نظام تعاریف و مفاهیم آن دقیق و بدون هرگونه ابهام تشریح شود. برای پرداختن به موضوعات زبان شناسی لازم است ابتدا بدانیم که جایگاه زبان‌شناسی کجاست. هدف از زبان‌شناسی چیست؟ وظایف زبان‏شناس کدام است؟ موضوعات و پدیده‌‏هایی که زبان‏شناس با آن‏ها سروکار دارد کدام‌اند؟ و اساساً چرا علمی به نام زبان شناسی باید وجود داشته‌باشد؟

طبق تعریف فرهنگ مریام وبستر، زبان شناسی به بررسی و مطالعه تمام بخش‌های زبان انسانی از جمله، واحدها، ماهیت، ساختار و تغییرات آن در طول زمان می‌پردازد و اولین بار این واژه‌ در سال ۱۸۲۹ مورد استفاده قرارگرفت. هدف زبان‌شناسی – یعنی مطالعه علمی زبان- توصیف و توضیح این دانش ناخودآگاهی است که هر متکلمی درباره زبان خود دارد.

به عبارتی دیگر زبان شناسی علم مطالعه زبان و ابزار برقراری ارتباط میان انسان‌ها است.

این رشته، مفاهیم بسیار مهم و متنوعی را در خود گنجانده که در بخش نظری به سوالاتی هم‌چون منشأ و خواستگاه ایجاد زبان، ویژگی‌های زبان، فرایند یادگیری زبان اول و دوم، تغییرات زبانی، نقش زبان در شخصیت انسان پاسخ داده است.

ودر بخش کاربردی نیز به تجزیه و تحلیل ساختار جمله، نقش واژه‌ها، معناشناسی، تولید آواها و عملکرد مغز و اختلالات زبانی و … می‌پردازد. برخلاف یک باور اشتباه در بین عموم، یک زبان‌شناس الزاماً چند زبان مختلف نمی‌داند- هرچند بهتر است که برای مطالعات میدانی و تطبیقی در این رشته به چند زبان مسلط بود- بلکه او ماهیت و ساختار اصلی و لایه‌های بنیادین و مشترک زبان انسانی را بررسی می‌کند. زبان‌شناسی طبق تقسیم بندی متداول پدیده زبان را از منظرهای مختلف مورد بررسی و مطالعه قرار می‌دهد:

  • آوا شناسی (Phonetics)؛
  • واج‌شناسی (Phonology)؛
  • واژه‌شناسی (Morphology)؛
  • نحو (Syntax)؛
  • معناشناسی (Semantics)؛
  • کاربردشناسی (Pragmatics)؛
  • گفتمان یا مباحثه (Discourse).

زبان‌شناسان در بررسی پدیده‌های زبانی علاوه بر مطالعه منابع تاریخی از یافته‌های سایر علوم (ریاضیات، روانشناسی، پزشکی و …) و با استفاده از روش تحقیق علمی (مشاهده میدانی، آزمایشات تجدیدپذیر و تفسیر بی‌غرضانه پدیده‌ها و…) بهره‌ می‌گیرند. از همین رو، نمی‌توان بر ماهیت علم بودن این رشته شبهه وارد کرد.

علم زبان‌شناسی امروزه با پیوند با سایر رشته‌ها (عصب‌شناسی و …) توانسته به درختی تنومند تبدیل شود و به بسیاری از پرسش‌های روزمره در خصوص زبان و هویت انسان پاسخ دهد.

یکی از این شاخه‌ها، رشته زبان‌شناسی کاربردی است، که درادامه به طور مختصر توضیح خواهیم‌داد.

زبان‌شناسی کاربردی از کجا به وجود آمد و برای چه (Applied Linguistics)؟

این واژه نخستین بار در سال ۱۹۴۸ توسط یک نشریه تخصصی زبان‌شناسی وابسته به دانشگاه میشیگان مورد استفاده قرارگرفت. زبان‌شناسی کاربردی یک رشته بینارشته‌ای و تقریباً جدید است که به مسائل مشکلات عینی مربوط به زبان در زندگی روزمره می‌پردازد و خیلی به مفاهیم انتزاعی زبان کاری ندارد.

دیوید کریستال در کتاب خود به نام «زبان‌شناسی و آواشناسی» زبان‌شناسی کاربردی را زیرشاخه‌ای از زبان‌شناسی می‌داند که مأموریت اصلی آن کاربرد نظریات، روش‌ها و یافته‌های زبان‌شناسی برای حل مشکلات زبانی در دنیای واقعی است؛ مثلاً در حوزه آموزش و یادگیری زبان خارجی به کمک نظریات موجود سعی در بهبود کیفیت آموزشی دارد.

هم‌چنین به کمک این رشته سعی می‌شود که برای اختلالات زبانی فرد توضیح و راه حلی پیدا کنند. امروزه این رشته با بهره‌گیری از مفاهیم سایر رشته‌ها از جمله: روانشناسی، علوم اجتماعی، رایانه، پزشکی و… به رشد و پیشرفت‌های خوبی دست یافته‌است و به طور کلی به یکی از زیرشاخه‌های پرطرفدار برای دانشجویان رشته زبان‌شناسی تبدیل شده‌است.

مروری بر تاریخچه زباشناسی

زبان‌شناسی علمی نسبتاً جدید است و آگاهی از تاریخچه و سیر تحول این رشته ما را در فهم و درک بهتر مفاهیم آن کمک خواهد کرد. همان طور که می‌دانید زبان یک پدیده انسانی است و همانند همه پدیده‌های دیگر مدام در حال تغییر و تحول و سازگاری با فضای پیرامون است.

سابقه مطالعه و بررسی زبان، همانند بسیاری از علوم ‌انسانی دیگر به یونان باستان می‌رسد. افلاطون نخستین کسی بود که امکانات دستور زبان مورد بررسی قرارداد. قدیمی‌ترین نوشته یونانی، که اشاراتی در این موارد دارد، یکی از مکالمات افلاطون به کراتیلوس درباره شناخت ماهیت زبان بود.

او معتقد بود که بین شیء و کلمه‌ای که برای نامیدن آن به کار می‌رود، رابطه‌ای منطقی وجود دارد. به عبارتی دیگر کلام و واقعیت بیرونی با یکدیگر ارتباط معنادار دارند و در بستر زبان است که بشر قابلیت تفکر پیدا می‌کند.

اما معمولاً آغاز تاریخ مطالعه دانش زبان‌شناسی را به معنی «مطالعات تخصصی زبان» از زمان نگارش کتاب دستور سانسکریت نوشته پانینی هندی می‌دانند. پانینی در سده پنجم پیش از میلاد، دستور زبان بسیار پیشرفته‌ای برای زبان سانسکریت نوشت. البته زبان‌شناسی به مفهوم مدرنِ آن با انتشار کتاب «دوره زبان‌شناسی عمومی» نوشته فردیناندو سوسور آغاز شد.

این کتاب به عنوان اساس زبان‌شناسی ساختارگرا در سال ۱۹۱۶ پس از مرگ دوسوسور توسط گروهی از شاگردانش به چاپ رسید. این زبانشناس سوئیسی رویکردی جدید در مطالعه زبان و به طور ضمنی در همه پدیده‌های فرهنگی عرضه کرد که نه فقط زبان‌شناسی را دست‌خوش انقلاب کرده، بلکه تأثیری عظیم بر ساختارگرایی برجا گذاشته است.

یکی از دستاوردهای زبان‌شناسی متأخر که شاید می‌توانست بسیاری از مناسبات زندگی روزمره ما را دست‌خوش تغییر کند، ایجاد یک زبان بین‌المللی ساخته‌ دست بشر است.

اسپرانتو یا زبان بین المللی چرا به نتیجه نرسید؟

لودویک زامنهوف (Ludwik Zamenhof) خالق زبان اسپرانتو، همین زبان بین‌المللی مصنوعی، در سال ۱۸۵۹ در جامعه یهودی کشور لهستان به دنیا آمد. پدرش معلم زبان آلمانی و فرانسوی بود. در آن زمان لهستان اجتماعی از زبان‌ها و فرهنگ‌‌هایی متنوع، از جمله روسی، بلاروسی و آلمانی و نیز لهستانی بود که معمولاً توسط بخش‌های گوناگون و متفرقه جامعه صحبت می‌شد.

لودویک جوان با درک روشنی از این که چگونه زبان‌ها می‌توانند مردم را به یکدیگر متصل یا از هم جدا کنند، بزرگ شد.

او به این فکر افتاد که با ترکیب ویژگی‌های این زبان‌ها به ابداع یک زبان جدید دست بزند که از خیلی جهات یادگیری و کاربرد آن ساده‌تر و دقیق‌تر باشد و این بود که در سال ۱۸۸۷ زبانی به نام اسپرانتو با تلفیق چند زبان اصلی و با ۱۶ قاعده دستوری و ۲۹ حرف را ایجاد کرد. خالق این زبان جدید می‌گوید:

«آرمان ابدی اسپرانتو چنین است: بر بنیاد زبانی بی‌طرف دیوارهای میان نسل‌ها فرو بریزند و انسان‌ها عادت داده شوند که هر یک از آن‌ها به یکدیگر فقط انسانی و برادرانه نگاه کند.»

کاربران اسپرانتو معتقد بودند که این زبان، زبان رفع اختلافات و ایجاد همدلی بین ملت‌هاست، در این زبان دیگر ملت یا فرهنگی نسبت به دیگری برتری یا استیلا نخواهد داشت و همه در یادگیری آن با هم برابرند، هرچند که بعدها خیلی استفاده از آن فراگیر نشد.

تاثیرات چامسکی روی زبان‌شناسی

بعدها در دهه ۱۹۵۰، نظریات نوام چامسکی انقلابی در رشته زبان‌شناسی به وجود آورد و موجب ظهور دستور زایشی (Generative Grammar) شد. او با انتقاد شدید از روان‌شناسی رفتارگرا که یادگیری زبان را نوعی تقلید رفتاری می‌داند، با ارائه شواهدی، ناکارآمدی‌های چنین دیدگاهی را نشان داد و معتقد است اصول و خصوصیات زبان در انسان ذاتی است.

به عبارت دیگر، نحوه یادگیری زبان به صورت ارثی و ژنتیکی در مغز از پیش برنامه‌ریزی شده‌است و محیط پیرامون کودک تنها نقش محرک را برای یادگیری زبان مادری ایفا می‌کند. در واقع تمام ما از بدو تولد دارای توانمندی زبان هستیم و با توجه به شرایط پیرامون پس از دریافت محرک‌های مقتضی (مثلاً شنیدن صحبت کردن اطرافیان به یک زبان خاص) این توانمندی را از بالقوه به بالفعل در می‌آوریم.

دستور زایشی معتقد است که کودک مجموعه محدودی از اطلاعات را از محیط زبانی خویش می‌گیرد و خود قادر است ترکیبات جدید بی‌نهایتی بسازد. نظریه‌پردازان پیش‌تر معتقد بودند زبان مادری تنها از راه شنیدن گفتار اطرافیان و به صورت اکتسابی وارد ذهن کودک می‌شود که این نظریه به شدت مورد انتقاد چامسکی قرار گرفت.

نوام چامسکی زبان شناس و فیلسوف

چرا زبان شناسی برای ما مفید است؟

با پیشرفت و توسعه همه جانبه این رشته، دیگر زبان‌شناسان تنها افرادی نیستند که علاقه‌مند به مطالعه و بررسی زبان هستند.

در بسیاری از رشته‌های دیگر نیز شناخت زبان بسیار اهمیت یافته‌است. فلاسفه، روانشناسان، مردم شناسان، جامعه شناسان، دانشجویان ادبیات، مترجمان، معلمان، متخصصان گفتار درمانی، نویسندگان و شعرا و حتی کارشناسان دستگاه‌های امنیتی- سیاسی نیز با مطالعه زبان بینش عمیق‌تری نسبت به رشته تخصصی خود کسب کرده‌‌اند و به کمک مفاهیم و کاربست‌های آن سعی در یافتن پاسخ برای سؤالات رشته تخصصی خود دارند.

اما این فقط زبانشناس است که مستقیماً با خود زبان سر و کار دارد. به عبارتی محققان سایر رشته‌ها به ارتباط بین زبان و جنبه‌های دیگر زیست انسانی نظر دارند، درحالی که زبان‌شناسان به طور أخص منبع اصلی اطلاعات و نظریه‌پردازی در این رشته هستند.

همان طور که می‌دانید امروزه دیگر علم زبان‌شناسی محدود به دانستن تاریخچه لغات یا سیر تغییرات ساختاری و دستوری زبان‌ها نیست، زبان‌شناسی علم مطالعه پدیده‌‌ای است که هویت و تفکر انسانی در آن شکل گرفته‌است.

انسان مدرن خارج از زبان، امکان تفکر و انباشت تجربه را نخواهد داشت و به عبارتی بدون زبان بی تاریخ خواهد شد؛ پس شاید بتوان گفت که تا حدی تمدن بشری مرهون ابزاری به نام زبان و زبان‌شناسی است.

فرصت‌های شغلی پیش رویِ یک فارغ‌التحصیل زبان‌شناسی و بازار کار این رشته

همان طور که گفته شد امروزه زبان‌شناسی در حوزه‌های متنوعی کاربرد دارد و فارغ‌التحصیلان این رشته با مهارت‌هایی که کسب می‌کنند – علی‌الخصوص در خارج از کشور- شانس زیادی در اشتغال مرتبط با رشته خود خواهند داشت.

در ادامه، شغل‌های پیش روی زبان شناسان را بررسی می‌کنیم:

در شرکت‌های دانش بنیان و فناور

به کمک این علم و با استفاده از تکنولوژیِ هوش مصنوعی و یادگیری ماشینی نرم‌افزارهای تشخیص گفتار، تبدیل گفتار به متن، تبدیل عکس به متن توسعه و رشد قابل ملاحظه‌ای یافتند. همکاری زبان‌شناسان با مهندسان و دانشمندان علوم فنی در دهه اخیر موجب ظهور ربات‌های هوشمندِ سخنگو شده‌است.

آموزش زبان

زبان‌شناسان شاید به دلیل این که ماهیت و ساختار زبان‌ها را مورد مطالعه قرار می‌دهند، بیشتر و بهتر می‌توانند در أمر آموزش مؤثر باشند. هم‌چنین با توجه به نظریات و ادبیات پژوهشی موجود در این رشته در خصوص فرایند یادگیری زبان‌های اول و دوم، زبان‌شناسان از عقبه نظری خوبی برخوردار اند.

حوزه‌های تولید محتوای متنی و ویراستاری

زبان‌شناسان با اشرافی که در حوزه ساختار و معانی لغات و واحدهای زبانی دارند، به راحتی می‌توانند مشاغل ویراستاری، مترجمی، تولید محتوا، نمونه خوانی، مقابله خوانی و هم‌چنین نویسندگی را بر عهده بگیرند.

همکاری با فرهنگستان و یا پروژه‌های فرهنگ نویسی

یک زبانشناس می‌تواند در فرهنگستان زبان و ادب فارسی مشغول کار شود و در تولید واژه‌های مورد نیاز جدید فعالیت کند. هم‌چنین یکی دیگر از وظایف او در این فرهنگستان، پاسداری و نگهبانی از زبان مادری است و دلسوزانه از ورود واژگان نامأنوس و بیگانه به زبان معیار جلوگیری می‌کند. هم‌چنین در پروژه‌های فرهنگ نویسی و لغت‌نامه نویسی نیز برای او فرصت همکاری وجود دارد.

در صورت علاقه مند بودن، متن‌های زیر را بخوانید:

آیا تلاش فرهنگستان منجر به ارتقای کیفیت زبان فارسی می‌شود؟ (بخش اول)

در تبلیغات

در حوزه تبلیغات نیز زبان‌شناسان با بهره‌گیری از روانشناسی جمعیت می‌توانند تمایلات و گرایشات توده‌ها را شناسایی و در اختیار شرکت‌های تبلیغات قرار دهند. مثلاً امرزوه داشتن یک شعار تبلیغاتی یا نام تجاری خوش‌آوا و با مُسما خواسته تمام مدیران شرکت‌ها و بنگاه‌های تجاری است که در این موضوع نیز زبانشناس می‌تواند فعالیت داشته باشد.

تبلیغات

پزشکی

زبان‌شناسان به کمک تیم‌های عصب‌شناسی و پزشکان می‌توانند برای اختلالات زبانی که فرضاً به دلیل آسیب به ناحیه خاصی از مغز بیمار پدید آمده را درمان کنند.

تحلیل محتوا

یکی دیگر از مشاغل به شدت حساس پیش روی زبانشناس، تحلیل محتوا است که بسیار در حوزه سیاسی- امنیتی کاربرد دارد. بدین معنا که مثلاً در مصاحبه‌های رغیب سیاسی یا بازجو یا متهمان مهم یک زبانشناس با بررسی دقیق کلام مخاطب در انتخاب واژگان یا ساختار جملات می‌تواند استراتژی و تفکر پنهان پشت آن متن را رمزگشایی کند و پیش‌بینی کند که هدف گوینده از بیان جمله به آن شکل خاص چه بوده‌است.

ضمناً اگر به ادامه تحصیل در خارج از کشور فکر می‌کنید، خوب است بدانید که شانس گرفتن پذیرش در این رشته در دانشگاه‌های خارج از کشور به دلیل کاربردهای فراوان این رشته و ه مچنین بازار کار نسبتاً مناسب آن در بیرون ایران به مراتب از رشته‌های زبان‌های خارجی (مترجمی، ادبیات، یا آموزش) بیشتر است.

دانشگاه‌های معتبر در رشته زبان‌شناسی

شاید تا اینجای مقاله به تحصیل در رشته زبان‌شناسی علاقه‌مند شده‌باشد. ما در ادامه، بهترین دانشگاه‌های زبان شناسی را به شما معرفی می‌کنیم تا به راحتی بتوانید مسیر خود را انتخاب کنید:

زبان شناسی در دانشگاه اِم آی تی (MIT)

مؤسسه فناوری ماساچوست یکی از دانشگاه‌های مطرح و پیشرو در این رشته است. جالب است بدانید که نوام چامسکی نظریه پرداز بزرگ و معاصر زباشناسی نیز در همین دانشگاه تدریس می‌کند.

دانشگاه کمبریج

دانشگاه کِمبریج انگلستان یکی از دانشگاه‌های باسابقه و قوی در رشته‌های علوم انسانی علی‌الخصوص زبان‌شناسی است.

دانشگاه علامه طباطبایی

اگر ترجیح می‌دهید این رشته را در داخل کشور تحصیل کنید، دانشگاه علامه طباطبایی را پیشنهاد می‌کنیم که با توجه به مدرسان و هیئت علمی برجسته، در این رشته گزینه بسیار مناسبی است.

کتاب‌های مفید در زمینه زبان شناسی کدام است

اگر شما نیز با خواندن این مقاله به این رشته علاقه‌مند شدید و می‌خواهید راجع به آن بیشتر مطالعه کنید ما به شما بهترین کتاب هیا زبان شناسی را معرفی می‌کنیم:

«درآمدی بر مکاتب زبان‌شناسی»

کتاب درآمدی بر مکاتب زبان شناسی نوشت مهدی سبزواری، اثری جامع و کاربردی است که با نثری روان و خواندنی به معرفی مکاتب فکری و بیان نظریه‌های تأثیرگذار در علم زبان‌شناسی، از آغاز تکوین آن تا جدیدترین تغییرات این علم در سال‌های اخیر می‌پردازد.

مهدی سبزواری، درآمدی بر مکاتب زبان‌شناسی (تهران، نشر بوی کاغذ، ۱۳۹۷)

«مطالعه زبان» the study of language

C:\Users\intel\Desktop\book2.jpg

اگر تازه می‌خواهید وارد فضای این رشته شوید، برای آشنایی با مفاهیم اولیه توصیه می‌کنیم با این کتاب شروع کنید چرا که به دلیل داشتن متنی روان و ساده کتابی بسیار قابل فهم و خوش‌خوان است. این کتاب هم به زبان اصلی انگلیسی و هم با ترجمه در ایران موجود است و جزء متون اصلی این رشته در دانشگاه‌ها است. این کتاب با تقسیم بندی سنتی از زبان تمام بخش‌ها را شرح داده‌است.

George Yule, The Study of Language (Edinburgh: Cambridge University Press, 7th edition, 2019)

«زبان‌شناسی و زبان‌ها»

این اثر، نسبت به کتاب قبلی دارای متنی تخصصی‌تر و فنی‌تر است و لازمه فهم آن آشنایی مقدماتی با گفتمان زبان‌شناسی است. این کتاب نیز یکی از کتب دانشگاهی اصلی برای این رشته است و قالب ۹ فصل به مسائل مهم زبان‌شناسی و هم‌چنین آموزش زبان می‌پردازد. نویسنده این کتاب، خانم جولیا فالک، که در حال حاضر استادیار دانشگاه دولتی میشیگان است.

Julia S.Falk, Linguistics & Language: A survey study of basic concepts & implementation (New York: John Wiley & Sons, 1978)

مطالعه این کتاب‌ها و برخی از کتاب‌های مرجع دیگر، به غیر از زبان شناسان، برای افرادی که رشته مترجمی را دنبال می‌کنند نیز الزامی است.

در نظر داشته باشید که اگر کارتان ترجمه است و یا به هر نوعی با زبان دومی درگیرید، خواندن کتاب‌ها و نظرات اصلی زبان شناسی را به شما توصیه می‌کنیم.

کلام آخر

بر خلاف تصور عموم، زبان شناسی رشته‌ای جامع است که اگر با یادگیری تخصص دیگری ترکیب شود، نتیجه شگفت انگیزی را برای حاصل می‌کند. یعنی اگر در کنار زبان شناسی به عنوان مثال، عصب شناسی را هم مطالعه کنید، به موفقیت‌های بزرگی دست پیدا خواهید کرد. البته در نظر داشته باشید که پیچیدگی این رشته تا حدی بالاست و برای ورود به آن باید علاقه شدیدی به حوزه زبان داشته باشید.

ترجمیک خدمات ترجمه تخصصی، ویرایش و تولید محتوا را با بهترین کیفیت به شما ارائه می‌دهد. برای ورود، لطفاً از لینک ترجمیک استفاده کنید.

یک دیدگاه در «آشنایی با رشته زبان‌شناسی | بررسی بازار کار زبان‌شناسی»;

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *