آیا باید حق نشر یک کتاب را از انتشارات خارجی خرید؟

هنگامی که یک ناشر، امتیاز نشر یک اثر داخلی را از مؤلف آن می‌خرد، تحت حمایت قانون حق تکثیر قرار می‌گیرد. بر‌اساس ماده‌ ۲۳ قانون حمایت حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان (مصوب ۱۳۴۸) «هر کس قسمتی یا تمام اثر متعلق به دیگری را که مورد حمایت قانون است، به نام خود یا به نام خود پدیدآورنده ولی بدون اجازه او و یا عالماً عامداً به نام شخص دیگری غیر از پدیدآورنده‌ نشر، پخش و یا عرضه نماید به حبس تأدیبی از ۶ ماه تا ۳ سال محکوم خواهد شد». هر چند که این قانون چندان در عمل اجرا نمی‌شود، ولی می‌توان گفت که ناشر داخلی از حقوق قانونی برخوردار است.

ولی اگر به ماده ۲۲ همین قانون رجوع کنیم، مشاهده می‌کنیم که چنین حقی برای نویسندگان و ناشران خارجی وجود ندارد. ماده ۲۲ بیان می‌کند که «حقوق مادی پدیدآورنده موقعی از حمایت این قانون برخوردار خواهد بود که اثر برای نخستین‌ بار در ایران چاپ یا پخش یا نشر یا اجرا‌ شده باشد و قبلاً در هیچ کشوری چاپ یا نشر یا پخش و یا اجرا نشده باشد». پس تکلیف ناشران خارجی و ترجمه کتاب‌های آن‌ها در داخل کشور چه خواهد بود؟

معاهده برن و قانون کپی‌رایت

«کنوانسیون برن برای حمایت از آثار ادبی و هنری» که به اختصار «کنوانسیون برن» گفته می‌شود، یک معاهده بین‌المللی در خصوص حق تکثیر و حق مؤلف است که کشور‌های عضو آن را ملزم می‌کند که آثار پدیدآورندگان سایر کشورهای امضاکننده را همانند آثار پدیدآورندگان تبعه خود مورد حمایت کپی‌رایت (حق تکثیر) قرار دهند.

ایران جزو معدود کشور‌های جهان است که در کنوانسیون برن عضویت ندارد. پیوستن ایران به این معاهده مقدمه‌ای برای پیوستن به سازمان تجارت جهانی و بهره‌مندی از منافع آن است، ولی مخالفان پیوستن ایران به این کنوانسیون اعتقاد دارند که زیر ساخت‌های لازم در کشور ایجاد نشده است و ایران بیش از آن‌که تولیدکننده علم، فرهنگ و محصولات این حوزه باشد، مصرف‌کننده آن است و پیوستن به این معاهده نه تنها هزینه‌های بسیار زیادی را بر دولت و مردم تحمیل خواهد کرد، بلکه کشور را از چاپ و انتشار بسیاری از کتاب‌های روز دنیا محروم خواهد کرد. چرا که برخی از ناشران و پدیدآورندگان خارجی به لحاظ معنوی و سیاسی علاقه ندارند کتابشان در ایران ترجمه شود. به همین دلیل در حال حاضر اکثر آثار خارجی بدون اجازه از پدیدآورندگان آن به زبان فارسی ترجمه یا به زبان اصلی منتشر می‌شوند.

آیا لازم است که از ناشر خارجی اجازه بگیریم؟

با توجه به عدم عضویت ایران در معاهده برن، می‌توان بدون اخذ مجوز از ناشران خارجی و بدون واهمه از پیگرد قانونی نسبت به نشر یا ترجمه آثار آن‌ها در داخل کشور اقدام کرد. حدود ۹۸ درصد از ناشران داخلی نیز با عنایت به همین موضوع بدون دریافت مجوز یا حتی اجازه معنوی اقدام به نشر چنین آثاری می‌نمایند.

در اغلب موارد حتی ناشر خارجی از ترجمه کتاب خود خبردار نمی‌شود، ولی اگر مترجم یا ناشر ایرانی سرشناس باشند، ممکن است نویسنده و ناشر خارجی از طریق اینترنت و شبکه‌های اجتماعی از این موضوع مطلع شوند. در این حالت با این‌که امکان پیگرد قانونی وجود ندارد، ولی وجهه مترجم و ناشر در عرصه بین‌المللی و حتی داخل کشور خدشه‌دار خواهد شد.

مثال بارز این قضیه، کتاب «فوتبال علیه دشمن» بود که توسط عادل فردوسی‌پور ترجمه شد و نویسنده آن، سایمون کوپر را به‌شدت از این ماجرا خشمگین کرد. سایمون کوپر آقای فردوسی‌پور و نشر چشمه را متهم به دزدی کرد و «سرقت ادبی توسط فردوسی‌پور» تیتر مطبوعات و رسانه‌های داخلی و خارجی شد.

از سوی دیگر افرادی که خود را ملزم به رعایت اخلاق و ادب حرفه‌ای می‌دانند و می‌خواهند با وجدان پاک کار کنند، تمایل دارند که از ناشر خارجی مجوز بگیرند. آیت الله العظمی مکارم شیرازی (مدظله) نیز در رابطه با کپی‌رایت آثار خارجی فتاوایی داده‌اند که بدین شرح است: «تکثیر این کتاب‌ها بدون رضایت صاحبان اصلی آن جایز نیست، مگر این که از کفار حربی باشند». بنابراین اگر به فتاوای آیت الله مکارم شیرازی (مدظله) توجه کنیم، مشاهده می‌کنیم که از نظر شرعی نیز اخذ این مجوز الزامی است.

همچنین، بیشتر کتاب‌های ترجمه شده به فارسی، چون بدون اجازه از ناشر ترجمه شده‌اند، طبیعتاً تصاویر کتاب را از خود ناشر نگرفته‌اند، بنابراین شکل‌ها، عکس‌ها و نمودارها همگی اسکن‌شده هستند و در اغلب موارد، دارای کیفیت بسیار پایین بوده و حتی گاهی قابل استفاده نیستند. اگر از نویسنده مجوز اخذ شود، سی دی (CD) تصاویر در اختیار ناشر قرار می‌گیرد.

علاوه بر این، هنگامی که یک ناشر حق نشر یک اثر خارجی را خریداری می‌کند، این پیام را به سایر ناشران داخلی می‌دهد که بدون مجوز به ترجمه آن اثر نپردازند و ممکن است که رقبای کمتری وارد صحنه شوند.

نحوه اخذ حق نشر از ناشر خارجی

در کشور‌هایی که قانون کپی‌رایت در آن‌ها اجرا می‌شود، اگر فردی بخواهد یک کتاب خارجی را ترجمه کند، ابتدا باید از یک ناشر محلی درخواست کند که با ناشر خارجی وارد مذاکره شود. دلیل کار این است که ناشران خارجی مستقیماً با مترجم وارد مذاکره نمی‌شوند.

پس از آن‌که ناشر محلی در رابطه با قیمت، تیراژ کتاب و مسائل دیگر با ناشر خارجی به توافق رسید و حق امتیاز کتاب پرداخت شد، مترجم می‌تواند ترجمه کتاب را آغاز ‌کند.

اگر شما به‌عنوان یک مترجم به دنبال اخذ مجوز از ناشر خارجی هستید، می‌توانید از ناشر خود بخواهید که از طریق ایمیل با انتشارات خارجی ارتباط برقرار کند و از هزینه و شرایط اخذ مجوز جویا شود.

اگر ناشر خارجی قیمت بالایی را پیشنهاد کند، لازم است که با شرح شرایط موجود در داخل کشور از وضعیت بازار گرفته تا نرخ ارز از او درخواست تخفیف نمایید. معمولاً به دلیل این‌که ایران جزو معاهده برن نیست و اکثر ناشران خارجی این مسئله را می‌دانند، نرمش‌هایی در برابر ناشران ایرانی دارند و با شرایط شما کنار می‌آیند. حتی دیده شده است که ناشر خارجی بدون اخذ هزینه با این موضوع موافقت کرده است.

معمولاً هزینه‌ای حدود ۵۰۰ تا ۵۰۰۰ دلار برای اعطای حق نشر درخواست‌ می‌شود. البته ارقام بالاتر یا پایین‌تر نیز وجود دارند. شما به‌عنوان یک ناشر یا مترجم باید در نظر بگیرید که آیا مبلغ پیشنهادی قابل قبول است یا خیر. برای مثال اگر ناشری برای خرید حق چاپ کتاب ۵ هزار دلار به مؤلف اصلی بپردازد، برای یک تیراژ ۱۰۰۰ نسخه‌ای، حدود ۱۰۰ هزار تومان به قیمت هر جلد افزوده می‌شود که صرفه اقتصادی ندارد.

پس از توافق بر سر هزینه، در مورد تیراژ و سایر موارد مانند ارسال CD تصاویر با ناشر خارجی مذاکره کنید و در نهایت مجوز نشر را دریافت نمایید.

در نظر داشته باشید که با توجه به تحریم‌ها انتقال ارز به خارج از کشور با مشکلات زیادی مواجه است. پس با این‌که توصیه می‌شود تا حق نشر را از انتشارات خارجی اخذ کنید، ولی بایستی به عوامل مختلف توجه داشته باشید و در نهایت تصمیم درست را بگیرید.

امیدواریم این مطلب از واحد تولید محتوا و ترجمه ترجمیک  توانسته باشد راه‌گشای شما در تصمیمات ترجمه کتاب‌های خارجی باشد.

4 دیدگاه در «آیا باید حق نشر یک کتاب را از انتشارات خارجی خرید؟»

  1. سلام
    با تبریک سال نو و تشکر از مجموعه توانمند و حرفه ای ترجمیک درباره نحوه انتشار کتاب در کشورهای خارجی نیز راهنمایی لازم را منتشر کنید ممنون می شوم من قصد انتشار کتاب هایی را دارم اما نمی دانم چگونه باید اقدام کنم .

    1. سلام
      در پست دیگری به نحوه انتشار کتاب از طریق آمازون اشاره کرده ایم. انتشار ساده است و برای دریافت حق فروش، به حسابی در خارج از کشور یا استفاده از حساب های واسط دارید.

      بخوانید: انتشار کتاب در آمازون

      موفق باشید

  2. با سلام و خسته نباشید.
    خیلی ممنون از مطلب مفیدتون.
    یک سوال داشتم.
    به نظرتون فارغ از بحث حقوقی، هماهنگی و کسب اجازه (نه در قالب حقوقی) از نویسنده اصلی (نه ناشر) برای جلوگیری از سوء شهرت و رعایت جنبه اخلاقی قضیه کافی نیست؟

    چون به نظرم از لحاظ اخلاقی، توی این مورد کسب اجازه یا رضایت نویسنده اصلی، از اخذ حق نشرِ ناشر مهم تره چون زحمتی که ناشرِ اصلی کشیده که در ایران کارایی نداره و ناشر داخلی یا مترجم عملا نه از هزینه کاغذش داره منتفع میشه نه چاپش و نه توزیعش. البته اینجا من تاکیدم صرفا روی بعد اخلاقی قضیه هست از لحاظ حقوقی که مشخصه. خوشحال میشم نظرتون رو دونم.

    1. سلام
      از توجه شما ممنونیم. بله حتما همینطور است و بخش مهمی از جامعه نیز به مسائل مرتبط با رعایت حقوق نشر با نگاه مثبت نگاه می‌کنند. در نتیجه خرید حق نشر یک اثر، برای چهره یک مترجم یا نشر در بین این افراد اهمیت زیادی دارد.

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *